هم اضافه كنند قوىتر گردد . اقوال حذاق : [ شيخ ] شيخ مىفرمايد كه جمله علاج ارباب حماى وبائى تجفيف و تقليل موادست و اين به فصد و اسهال باشد و لازم است كه در آن مبادرت به استفراغ كنند پس اگر مادهء غالب دموى بود فصد كنند . و اگر اخلاط ديگر باشد استفراغ آن نمايند و بايد كه تبريد خانهء ايشان و اصلاح هواى آن نمايند . اما تبريد خانه به اين طور كنند كه گرداگرد فواكه و رياحين بارده و برگ شجر بارد نهند و لخالخ و نضوجات معمول از فواكه بارد الرائحه و از كافور و گلاب و صندل به كار برند و در خانهء او هر روز چند بار بپاشند و خصوصا گلاب و خلاف و نيلوفر و اگر در زمانه رشاشات آب باشد بهتر بود . و اما اصلاح هوا عن‌قريب ذكر كنيم و برايشان استعمال كنند قرص كافور و ربوب بارد و آب رائب و رائب مسكه گرفته و گلاب كه در آن مصل ترش خوشبو حل كرده باشند . و ايضاً سركه به آب سرد و نوشيدن آب سرد بسيار يك بار سخت سودمند است و اما اندك اندك گاهى هيجان حرارت كند پس اگر امر متمادى گردد به آن‌كه شراسيف بكشد و دست و پا سرد شود و بيدارى و اختلاط عقل طول نمايد و سينه بلند و پست شدن به نظر آيد از استعمال پوشش گرم جاذب حرارت به سوى خارج چاره نباشد . و چون اشتها ساقط گردد غذا به زور بخورانند زيرا كه اكثر كسى كه بر خوردن آن دليرى كند و با تفسير بخورد طبيعت او بر طعام اقبال نمايد و زنده ماند پس لابدست از جبر كردن ايشان بر غذا و واجب است كه اغذيهء ايشان از ترشىها و مجففات باشد و قليل المقدار بود بهر آن‌كه اغذيهء ايام و با نيز روى باشد پس كثرت او از جهت رداءت . و ايضاً از جهت امتلا ضرر كند . [ جرجانى و ايلاقى ] جرجانى و ايلاقى مىنويسند كه تدبير كسى كه او را تب وبائى بود آن است كه اول بدن از خلط فزون پاك كنند و هواى خانه به يخ و ميوه‌هاى خوشبو و به صندل و كافور و گلاب و رياحين بارد چون بنفشه و نيلفور و برگ بيد خوش كنند و هر ساعت اندك گلاب و سركه به آب بيد بپاشند و هر صبح قرص كافور دهند برب غوره و رب سيب و رب بهى و رب امرود و رب ترشى برنج و رب ريباس و رب ليمو آنچه حاضر باشد . و اگر از اين هيچ حاضر نباشد سركه به آب بياميزند و سرد كنند و در آن قرص كافور حل كنند و يا مصل ترش در گلاب بگدازند و قرص در آن حل سازند و بدهند و شرب مصل در گلاب حل كرده و سرد كرده بىقرص كافور سودمند باشد و تشنگى بنشاند و آب يخ كه به غايت سرد باشد اگر يك بارگى شربتى تام بخورند سود دارد و اندك اندك زيان دارد و بر تشنگى صبر كردن سخت ضرر دارد و خاصهً بر طعام و اگرچه آرزو نباشد اندكى از طعام ترش بايد خورد . [ سعيد ] سعيد گويد كه بعد فصد اگر خون غالب باشد و بعد تنقيه اگر خلطى ديگر ظاهر بود اصلاح كيفيت اخلاط جسم كنند به استعمال مشروبات مبرده كه در حميات حاره استعمال كرده مىشود و استكثار ربوب قابضه مثل رب سيب و رب حصرم و انار كنند و فواكه مبرده مثل امرود و سيب و انار و بهى بخورند و آب تمر هندى و سكنجبين رمانى و يا شيره خرفه به آب انار چاشنى دارد و سكنجبين ساده بنوشند و سحرگاه اقراص كافور برب ترنج بدهند و تبريد سينه به صندل و كافور كنند و در زواياى خانه گلاب و سركه بپاشند و غذا قابض مطفى حدت خون مثل سماقيه و رمانيه دهند و از دخول حمام منع كنند و اغتسال به آب سرد نمايند و از اغذيهء حاره و شيرينى حذر كنند . [ ابن الياس ] ابن الياس گويد كه فصد و اسهال و اخراج رطوبات فضليه از بدن كنند و هر صبح جلاب از تمر هندى و شكر سفيد هر واحد ده درم به آب برف بنوشانند و يا سكنجبين ساده و گلاب هر واحد ده درم به آب برف حل كرده بدهند و يا قرص كافور يا قرص صندل هر كدام كه باشد يك مثقال بشربت حماض يا ترنج يا سيب ترش بخورند و غذا مزورهء از آب غوره يا زرشك يا اناردانه يا سماق مع بچهء مرغ و مغز بادام و اسفاناخ سازند و انار ترش مع شحم او هر روز دو عدد يا زياده بمكند و يا بگيرند آب حصرم و آب سماق و آب ليمو و آب ترنج و آب نارنج هر واحد يك رطل و بر آتش بيفر شكر قوام سازند و هر صبح اشجار بارد مثل بيد و شاخ انگور و برگ سيب و رياحين بارده و كافور و گل سرخ و صندل كنند و خانه را هر روز چند بار بپاشند . و اگر در آبى كه بپاشند گلاب آميزند بهتر باشد و اصلاح هوا كنند ببخوراتى كه مذكور گردد و بر صدغين صندل و كافور و گلاب ضماد سازند و بايد كه اغذيهء ايشان اندك و از ترشىها باشد مثل سركه از سكباج و مصل و مفيره و زرشك و اناردانه ساذج . و اگر قوت ضعيف باشد با بچهء مرغ بسازند و از امتلا و رياضت و حركات سخت و اعراض نفسانى و هرچه محرك اخلاط و مسخن بدن باشد حذر كنند . [ انطاكى ] انطاكى گويد كه اولًا فصد واجب است بعده تنقيه و ملازمت اشربهء باده مثل شربت بنفشه و ريباس و ليمون و گل حامض و قى تا آن‌كه معده پاك شود پس استعمال مسهلات مذكور در حميات حاره بدن از آن عنبر و فادزهر يا گلاب بعده شرب گل ارمنى يا مختوم و طلا به آب مورد كه در آن كافور و صندل حل كرده باشند و پاشيدن سركه و پودينه و آس و بخور بعنبر با لادن يا طرفا . و از مجربات در اين تب آن است كه بگيرند سى درم گل سرخ خشك و بيست درم گلقند شكرى و هم چند هر دو گلاب خالص و همه را در چهارصد درم آب بپزند تا چهارم باقى ماند صاف كرده ده درم روغن گل آميخته نيم‌گرم استعمال نمايند كه سريع العمل يابند . و اگر